Elak konsesi terlalu panjang perangkap rakyat

2026-03-06 - 03:53

Model kerjasama awam-swasta atau public–private partnership (PPP) telah lama menjadi pemacu pembangunan infrastruktur di Malaysia. Sejak era penswastaan pada 1980-an, pendekatan itu membolehkan pembinaan lebuh raya, sistem rel, lapangan terbang, hospital dan pelabuhan dipercepat tanpa perlu kerajaan menanggung sepenuhnya kos permulaan projek. Melalui penyertaan sektor swasta, rangkaian infrastruktur moden dibangunkan dalam tempoh yang relatif singkat. Bagi pelabur pula, model ini memberikan kepastian pulangan melalui kontrak jangka panjang. Namun, selepas lebih empat dekad pengalaman, persoalan semakin kerap dibangkitkan bukan lagi siapa yang membina projek, tetapi berapa lama tempoh konsesi diberikan. Dalam beberapa kes, konsesi infrastruktur di Malaysia dilaporkan boleh mencecah sehingga 50 atau 60 tahun. Tempoh begitu panjang menimbulkan persoalan tentang kesan jangka panjang terhadap pengguna, persaingan pasaran dan kemampuan kerajaan menyesuaikan dasar apabila keadaan berubah. Tempoh konsesi panjang dan struktur pasaran Dalam sektor infrastruktur berskala besar, hanya segelintir syarikat mempunyai kapasiti kewangan dan teknikal untuk melaksanakan projek bernilai berbilion ringgit. Oleh itu, tidak mengejutkan jika pemain yang sama terus muncul dalam pelbagai projek infrastruktur negara. Dari sudut praktikal, situasi ini boleh difahami kerana projek besar memerlukan kepakaran, pengalaman dan akses kepada pembiayaan antarabangsa. Namun, apabila kontrak diberikan untuk tempoh yang terlalu lama, pasaran boleh menjadi kurang dinamik. Konsesi jangka panjang bermakna projek tertentu akan kekal di bawah operator yang sama selama beberapa dekad. Dalam tempoh itu, teknologi mungkin berubah, kos operasi mungkin menurun dan model perkhidmatan baharu mungkin muncul. Tetapi pengguna masih terikat kepada struktur kontrak yang dirunding puluhan tahun lebih awal. Dalam ekonomi moden yang berubah pantas, keadaan ini boleh memperlahankan inovasi dan mengurangkan tekanan persaingan yang biasanya mendorong peningkatan kecekapan. Pengalaman protes awam Isu konsesi juga pernah mencetuskan ketegangan antara masyarakat setempat, pengguna dan pemegang konsesi. Salah satu contoh sering dirujuk ialah konflik berkaitan sebuah plaza tol di kawasan perumahan di Selangor pada hujung 2000. Penduduk membantah apabila laluan alternatif ditutup dan mereka terpaksa melalui plaza tol untuk keluar masuk kawasan perumahan. Bantahan berlarutan sehingga berlaku insiden pertembungan dengan pihak berkuasa. Beberapa tahun kemudian, cadangan pembinaan sebuah lebuh raya baharu di Petaling Jaya pula mencetuskan bantahan besar daripada penduduk setempat. Mereka mempersoalkan ketelusan maklumat projek, termasuk kajian trafik, impak sosial dan butiran perjanjian konsesi. Projek tersebut akhirnya dibatalkan selepas syarat tertentu tidak dipenuhi. Dalam sektor pengangkutan awam pula, kenaikan tambang beberapa perkhidmatan rel sekitar pertengahan dekad lalu mencetuskan kritikan daripada kumpulan pengguna. Mereka berhujah struktur kontrak sedia ada serta tempoh konsesi yang lama memberikan ruang luas kepada operator untuk melaras kadar tambang. Kes-kes seperti ini menunjukkan walaupun PPP boleh membantu membangunkan infrastruktur, struktur kontrak yang tidak seimbang boleh menimbulkan ketegangan antara kepentingan komersial dan kepentingan awam. Kurang daya saing Ahli ekonomi dan pakar tadbir urus sering memberi peringatan bahawa tempoh konsesi yang terlalu panjang boleh membawa beberapa risiko. Pertama, ia boleh mengurangkan daya saing dan inovasi. Dalam banyak model PPP di peringkat antarabangsa, tempoh konsesi lazimnya berada dalam lingkungan 10 hingga 20 tahun sebelum dibuka semula untuk bidaan baharu. Pendekatan ini mewujudkan tekanan persaingan yang mendorong operator meningkatkan kecekapan dan teknologi. Kedua, ramalan permintaan jangka panjang sering sukar dijangka dengan tepat. Unjuran trafik lebuh raya, penggunaan tenaga atau pola mobiliti bandar mungkin berubah secara drastik dalam tempoh dua atau tiga dekad. Kajian global menunjukkan kontrak jangka panjang hampir pasti memerlukan rundingan semula apabila realiti ekonomi berubah, dan kos pelarasan ini kadangkala akhirnya ditanggung oleh kerajaan. Satu lagi faktor penting ialah perubahan teknologi. Dalam sektor pengangkutan moden, kitaran inovasi kini jauh lebih pendek berbanding dahulu. Sistem automasi, kecerdasan buatan, teknologi bateri dan sistem pengurusan data boleh berubah dengan ketara dalam tempoh lima hingga sepuluh tahun. Jika konsesi diberikan selama setengah abad, teknologi yang digunakan pada awal projek mungkin sudah jauh ketinggalan sebelum kontrak tamat. Cabaran projek mobiliti masa depan Isu ini menjadi lebih relevan apabila Malaysia meneroka sistem mobiliti bandar generasi baharu. Beberapa cadangan projek pengangkutan moden sedang dipertimbangkan di kawasan pembangunan pesat di Putrajaya, Kuala Lumpur, Pulau Pinang, Johor Bahru, dan Kuching termasuk sistem pengangkutan autonomi yang menggunakan teknologi sensor, automasi dan analisis data. Sektor ini berkembang sangat pantas di seluruh dunia. Sistem pengangkutan tanpa pemandu, penggunaan bateri baharu dan integrasi data mobiliti pintar berkembang dalam kitaran teknologi yang pendek. Dalam konteks sedemikian, tempoh konsesi yang terlalu panjang boleh menimbulkan persoalan tentang fleksibiliti masa depan. Tambahan pula, corak perjalanan penumpang di kawasan pembangunan baharu masih belum stabil. Projek rentas sempadan yang dijangka siap dalam beberapa tahun akan datang juga berpotensi mengubah aliran trafik secara besar-besaran. Mengikat model operasi selama beberapa dekad sebelum corak permintaan benar-benar jelas boleh membawa risiko kepada kedua-dua pihak. Jika unjuran permintaan tidak tercapai, tekanan biasanya kembali kepada kerajaan untuk memastikan perkhidmatan terus berjalan demi kepentingan awam. Mencari jalan tengah Walaupun begitu, PPP tetap memainkan peranan penting dalam pembangunan infrastruktur negara. Tanpa penyertaan sektor swasta, banyak projek mungkin mengambil masa lebih lama untuk dilaksanakan atau memerlukan perbelanjaan awam yang jauh lebih besar. Persoalannya bukan sama ada PPP perlu diteruskan, tetapi bagaimana ia boleh dilaksanakan dengan lebih seimbang. Beberapa cadangan dasar sering dikemukakan oleh pakar. Antaranya termasuk menetapkan tempoh konsesi yang lebih munasabah, misalnya antara 10 hingga 20 tahun bagi kebanyakan projek. Tempoh ini masih membolehkan pelabur memperoleh pulangan yang wajar, sambil memberi ruang kepada kerajaan menilai semula kontrak apabila teknologi dan keadaan pasaran berubah. Selain itu, pendedahan maklumat asas seperti formula tarif dan unjuran permintaan boleh meningkatkan keyakinan awam terhadap projek infrastruktur berskala besar. Mekanisme semakan teknologi berkala juga boleh membantu memastikan sistem yang dibina hari ini tidak menjadi usang terlalu awal. Akhir sekali, proses bidaan semula selepas tamat konsesi boleh membuka peluang kepada pemain baharu serta teknologi yang lebih cekap. Malaysia memerlukan infrastruktur moden untuk menyokong pertumbuhan ekonomi dan kesejahteraan rakyat. Model kerjasama awam-swasta telah membantu negara mencapai banyak kemajuan dalam bidang ini. Namun, pengalaman beberapa dekad juga menunjukkan kontrak jangka panjang memerlukan perancangan teliti. Apabila konsesi terlalu panjang, keputusan dibuat hari ini boleh mengikat pengguna dan kerajaan selama beberapa generasi. Cabaran sebenar bukan sekadar membina infrastruktur, tetapi memastikan struktur kontraknya cukup fleksibel untuk menghadapi masa depan yang sentiasa berubah. Penulis ialah pembaca FMT. Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.